ҚОЖА АХМЕТ ЯСАУИ ІЛІМІНДЕГІ ТАНЫМНЫҢ ФЕНОМЕНОЛОГИЯЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
Кілт сөздер:
Қожа Ахмет Ясауи, феноменология, феноменологиялық таным, сопылық, «Диуани хикмет», рухани тәжірибе, хал, қасиеттілік, иеротопия, иерофанияАңдатпа
Мақалада Қожа Ахмет Ясауи мұрасындағы феноменологиялық танымның ерекшеліктері қарастырылады. Зерттеудің мақсаты – Ясауидің рухани-философиялық дүниетанымын феноменология және дін феноменологиясы тұрғысынан талдау, сондай-ақ оның хикметтеріндегі ішкі рухани тәжірибе, «хал», қасиетті адам, қасиетті уақыт және қасиетті кеңістік категорияларының мазмұнын ашу. Зерттеуде тарихи-салыстырмалы және мәтіндік талдау әдістері қолданылды. Негізгі дереккөздер ретінде Қожа Ахмет Ясауидің «Диуани хикметі», Ясауи мұрасына қатысты тарихи және діни-танымдық еңбектер, сондай-ақ отандық және шетелдік зерттеушілердің ғылыми еңбектері пайдаланылды. Зерттеу нәтижесінде Ясауидің феноменологиялық танымы сыртқы теориялық білімнен гөрі адамның ішкі рухани тәжірибесіне, жүрек көзі арқылы ақиқатты тануға және рухани тазаруға негізделетіні анықталды. «Хал» ұғымы ақиқатты тікелей бастан кешірудің ерекше формасы ретінде қарастырылып, хикметтер адамның ішкі рухани жағдайларын сипаттайтын феномендер ретінде талданды. Сонымен қатар Ясауи өмірімен байланысты Түркістан қаласы, Қожа Ахмет Ясауи кесенесі және Үлкен Хилует қасиетті кеңістік категориясы тұрғысынан қарастырылды. Зерттеу нәтижелері Ясауи мұрасын діни-әдеби ескерткіш қана емес, адамның рухани болмысы мен ішкі тәжірибесін тануға бағытталған рухани-философиялық феномен ретінде қарастыруға мүмкіндік береді.
Әдебиеттер тізімі
1. DeWeese D. Yasavian Legends on the Islamization of Turkistan // Sinor D. (ed.). Aspects of Altaic Civilization III: Proceedings of the 30th Meeting of the Permanent International Altaistic Conference. Indiana University. – Bloomington: Indiana University, 1996. P. 1–19.
2. Köprülü M. The First Sufis in Turkish Literature. – Ankara: Gaye Matbaacılık, 1981. 496 p.
3. Sharaf ud-din ‘Ali Yazdi. Zafar-nama. Prepared for the Press with a Preface, Textual Comments and Indices by A. Urunbayev. – Tashkent: Fan Publishing House of the Uzbek SSR, 1972. 294 p.
4. Бегалинова К. К. Суфизм как религиозно-философская концепция мира и человека. – Алматы: Қазақ университеті, 1999. 294 с.
5. Жолдасбеков М., Сейдімбеков А. Елтұтқа. – Астана: Күлтегін, 2001. 357с.
6. ДиУис Д. Ахмад Яасави // Ислам на территории бывшей Российской империи: Энциклопедический словарь. – Москва: Восточная литература, 2003. Вып. 4. С. 9–10.
7. Кенжетай Д. Қожа Ахмет Ясауи дүниетанымы. – Алматы: Арыс, 2008. 360 с.
8. Қазақстан ұлттық энциклопедиясы. Т. 6: Түркістанда жерленген тарихи тұлғалар. – Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2000. С. 306.
9. Муминов А. К. Родословное древо Мухтара Ауэзова. – Алматы: Жібек жолы, 2011. С.304.
10. Оңтүстік Қазақстан: энциклопедия. – Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2005. С. 560.
References
1. DeWeese, D. Yasavian Legends on the Islamization of Turkistan / In: Denis Sinor (Ed.), Aspects of Altaic Civilization III: Proceedings of the 30th Meeting of the Permanent International Altaistic Conference, Indiana University. – Bloomington, Indiana, 1996. – pp. 1–19.
2. Köprülü, M. The First Sufis in Turkish Literature. – Ankara: Gaye Matbaacılık, 1981. – 496 p.
3. Sharaf al-Din 'Ali Yazdi. Zafar-nama. Prepared for publication with a preface, textual commentary, and indexes by A. Urunbayev. – Tashkent: Fan Publishing House of the Uzbek SSR, 1972. – 294 p.
4. Begalinova, K.K. Sufizm kak religiozno-filosofskaja koncepcija mira i cheloveka [Sufism as a Religious and Philosophical Concept of the World and Human Being]. – Almaty: Қazaқ universitetі, 1999. 294 s. (in Russian)
5. Zholdasbekov M., Sejdіmbekov A. Eltұtқa [Eltutqa]. Astana: Kүltegіn, 2001. 357s. (in Kazakh)
6. DiUis D. Ahmad Jaasavi // Islam na territorii byvshej Rossijskoj imperii: Jenciklopedicheskij slovar' [Ahmad Yaasavi // Islam on the territory of the former Russian Empire: Encyclopedic dictionary]. – Moskva: Vostochnaja literatura, 2003. Vyp. 4. S. 9–10. (in Russian)
7. Kenzhetaj D. Қozha Ahmet Jasaui dүnietanymy [The Worldview of Khoja Ahmed Yasawi]. – Almaty: Arys, 2008. 360 s. (in Kazakh)
8. Қazaқstan ұlttyқ jenciklopedijasy. T. 6: Tүrkіstanda zherlengen tarihi tұlғalar [National Encyclopedia of Kazakhstan. Vol. 6: Historical Figures Buried in Turkistan.]. – Almaty: Қazaқ jenciklopedijasy, 2000. S. 306. (in Kazakh)
9. Muminov A. K. Rodoslovnoe drevo Muhtara Aujezova. Almaty: Zhіbek zholy, 2011. S.304. (in Russian)
10. Oңtүstіk Қazaқstan: jenciklopedija [South Kazakhstan: Encyclopedia]. Almaty: Қazaқ jenciklopedijasy, 2005. S. 560. (in Kazakh)
