АХМЕТ ЯСАУИДІҢ ХИКМЕТТЕРІ: ЭТНОМӘДЕНИ БІРЕГЕЙЛІК ЖӘНЕ ӘЛЕУМЕТТІК ТҰТАСТЫҚ
Кілт сөздер:
Ахмет Ясауи, «Диуани хикмет», этномәдени бірегейлік, сопылық, төзімділік, ұлттық бірегейлік, жаһандану, идентификациялық саясаттар, цифрландыру, әлеуметтік поляризацияАңдатпа
Бұл баяндамада Қожа Ахмет Ясауидің хикметтерінің жаһандану, жедел модернизация және идентификациялық саясаттардың қысымы жағдайындағы XXI ғасырдағы қазақ қоғамында этномәдени бірегейлікті сақтау мен қоғамдық тұтастықты нығайтудағы стратегиялық рөлі талданады. Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін тіл мен мәдени мұраны сақтау, әртүрлі этникалық топтар арасындағы үйлесімділікті қамтамасыз ету, әлеуметтік-экономикалық теңсіздіктерді жою және жаһандық ықпалдар жағдайында ұлттық бірегейлікті нығайту сияқты көпқырлы сынқатерлермен бетпе-бет келуде. Баяндамада Ясауидің төзімділік, әділет, бірлік, рухани тереңдік және адам сүйіспеншілігі секілді әмбебап хикметтерінің қазақ мәдениетінің негізгі тетіктерін нәрлендіріп, ұлттық бірегейліктің тұрақтылығын қамтамасыз етуде әрі қоғамдық келісімді күшейтуде қазіргі заманға сай бағдар ұсынатыны қарастырылады. Сонымен қатар, цифрландыру алып келген жаңа идентификация формалары мен жастар құндылықтарының өзгеруі аясында Ясауи ілімдерінің қайта пайымдалу әлеуеті талқыланып, XXI ғасырдағы қазақ қоғамында кездесетін бірегейліктің әлсіреуі, әлеуметтік поляризация және мәдени жаттану сияқты мәселелерге практикалық шешімдер ізделеді. Баяндамада Ясауи ілімдерінің тек мәдени мұра ғана емес, сонымен бірге XXI ғасырдағы қазақ қоғамының бірегейлік пен тұтастық мәселелеріне қатысты стратегиялық аналитикалық және моральдық негіз ұсынатыны дәлелденеді.
Әдебиеттер тізімі
1. Bureau of National Statistics of the Agency for Strategic Planning and Reforms of the Republic of Kazakhstan. (2023). National Composition, Religion and Language Proficiency in the Republic of Kazakhstan: Results of the National Population Census of 2021. Astana. https://stat.gov.kz/en/national/2021/
2. Burkhanov, A. (2017). Kazakhstan’s National Identity-Building Policy: Soviet Legacy, State Efforts, and Societal Reactions. Cornell International Law Journal, 50(1), 1-14. https://scholarship.law.cornell.edu/cilj/vol50/iss1/1/
3. Burkhanov, A., Sharipova, D., & Alpeissova, A. (2017). The Determinants of Civic and Ethnic Nationalisms in Kazakhstan: Evidence from the Grass-Roots Level. Nationalism and Ethnic Politics, 23(2), 203-226. https://doi.org/10.1080/13537113.2017.1311143
4. Çetin, H. (2025). Hoca Ahmet Yesevi Geleneğinin Kazak Halkının Maneviyatındaki Rolü ve Önemi [The Role and Importance of the Khoja Ahmad Yasawi Tradition in the Spiritual Life of the Kazakh People]. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Velî Araştırma Dergisi, 113, 405-419. https://doi.org/10.60163/tkhcbva.1604710
5. Eraslan, K. (1989). Ahmed Yesevî [Ahmad Yasawi]. TDV Encyclopedia of Islam, 2, 159-161. https://islamansiklopedisi.org.tr/ahmed-yesevi
6. Eraslan, K. (1994). Dîvân-ı Hikmet [The Book of Wisdom]. TDV Encyclopedia of Islam, 9, 429-430. https://islamansiklopedisi.org.tr/divan-i-hikmet
7. Jarlhøj, M. E., & Valijärvi, R.-L. (2024). Changing Language Policies and Ideologies in Kazakhstan: An Interview-Based Study. SN Social Sciences, 4, 30. https://doi.org/10.1007/s43545-024-00829-5
8. Kalın, İ. (2017). Hoca Ahmed Yesevî, Hüküm ve Hikmet [Khoja Ahmad Yasawi, Judgment and Wisdom]. Bilig, 80, 1-14. https://izlik.org/JA39CP73DN
9. Nussipova, A. U., & Slanbekova, G. K. (2024). Social Media Landscape in the Republic of Kazakhstan: Navigating Youth Behavior and Ensuring Information Security. Journal of Philosophy, Culture and Political Science, 89(3), 68-78. https://doi.org/10.26577/jpcp.2024.v89-i3-07
10. Rees, K. M., & Williams, N. W. (2017). Explaining Kazakhstani Identity: Supraethnic Identity, Ethnicity, Language, and Citizenship. Nationalities Papers, 45(5), 815-839. https://doi.org/10.1080/00905992.2017.1288204
11. Sadvokassova, A., Burkhanov, A., & Sharipova, D. (2024). In Search for Kazakhstani Identity: Societal Perceptions of Kazakhstan’s Nation-Building. Nationalism and Ethnic Politics, 31(1), 114-137. https://doi.org/10.1080/13537113.2024.2422198
12. Schatz, E. A. D. (2000). Framing Strategies and Non-Conflict in Multi-Ethnic Kazakhstan. Nationalism and Ethnic Politics, 6(2), 71-94.
13. Tosun, N. (2013). Yeseviyye [The Yasawi Order]. TDV Encyclopedia of Islam, 43, 487-490. https://islamansiklopedisi.org.tr/yeseviyye
14. UNESCO World Heritage Centre. (2003). Mausoleum of Khoja Ahmed Yasawi. https://whc.unesco.org/en/list/1103
15. World Bank. (2024). Kazakhstan: Poverty and Equity Assessment. World Bank. https://documents.worldbank.org/en/publication/documents-reports/documentdetail/099121024150515312
16. Yesevî, A. (1993). Dîvân-ı Hikmet [The Book of Wisdom] (H. Bice, Ed.). Türkiye Diyanet Vakfı Publications.
17. Zharkynbekova, S., Ayupova, G., Galiyeva, B., Shakhputova, Z., & Zabrodskaja, A. (2025). Ethno-Linguistic Identity of Kazakhstani Student Youth in Modern Multinational Context of Kazakhstan: Sociolinguistic Analysis of Empirical Research. Languages, 10(2), 33. https://doi.org/10.3390/languages10020033
