ЯСАУИЯ ТАРИҚАТЫНДАҒЫ ЗІКР-И ЭРРЕ
Кілт сөздер:
Khoja Ahmad Yasawi, Sufism, zikr-i erre, zikr, vocal zikr, Yasawi, dervishes, Sufi rituals, Central AsiaАңдатпа
Мақалада Қожа Ахмет Ясауи ізбасарлары арасында ғасырлар бойы
қолданылған Ясауия сопылық дәстүріндегі ұжымдық зікірдің ерекше түрі – зикр-и эрре
қарастырылады. Зерттеуде зикр-и эрренің шығу тарихына қатысты деректер мен оның
Ясауи дәруіштері арасында қалыптасу ерекшеліктері талданады. Сондай-ақ XVI–XIX
ғасырлардағы сопылық еңбектерде кездесетін зикр-и эрренің орындалу тәсілдері мен
түрлері сараланады. Дереккөздерде зікірдің Allah, Hay, Hū, Āh сияқты зікір сөздері арқылы
орындалғаны, оның барысында тыныс алу, дене қимылы және ырғақтық әрекеттердің
қолданылғаны көрсетіледі. Мақалада Ясауи зікір мәжілістеріне қатысты тарихи және
хикаялық сипаттағы мәліметтер, сондай-ақ Орталық Азия мен Осман дәуіріндегі
Стамбұлдағы Ясауи дәстүрінің көріністері қарастырылады. Зерттеу нәтижесінде зикр-и
эрренің бір ғана қалыптасқан үлгімен шектелмей, әртүрлі дыбыстық, тыныстық және
қимылдық тәсілдер арқылы орындалғаны анықталады. Автор бұл дәстүрдің қазіргі таңда
тарихи сипат алып бара жатқанын атап өтіп, Орталық Азияда сақталған зікір үлгілерін
далалық зерттеу арқылы жинақтап, аудиовизуалды түрде тіркеудің маңыздылығын
көрсетеді.
Әдебиеттер тізімі
Ahmed Kāsānī. Risāle-i Bāburiyye.
Istanbul University Library, FY, no.
649, fol 239b.
2. Ahmed b. Mahmūd Hazīnī, Jawâhiru’labrâr, Istanbul University Library, TY,
no 3893, fols. 37a-b.
6
3. Hazīnī, Hujjatu’l-abrâr, Paris,
Bibliothèque Nationale, Pers. A.F. 263,
fol. 121a.
4. Huseyin b. Ali Sighnâqî, Manâqib-i
Ahmed-i Yasavî, Uzbekistan Academy
of Sciences, Biruni İnstitute of Oriental
Studies Library, no 11084, fol. 12b.
5. Muhammed Ȃlim Siddîqî, Lamahât,
Islamabad 1986, pp. 44-45.
6. Ali b. Huseyin Safî, Rashahât-i Aynu’lhayȃt, Tehran 2536/1977, I, 27;
Muhammed Sharîf Huseynî, Hujjatu’zzâkirîn, İstanbul, Süleymaniye Library,
Reşid Efendi, no. 372, fol. 100a.
7. Khoja Ishȃq b. Ismȃil Ata, Hadîqatu’lȃrifin, Uzbekistan Academy of
Scienses, Biruni İnstitute of Oriental
Studies Library, no. 11838, fol. 52a.
8. Khoja Ishâk, ibid., fol. 53a.
9. Hazînî, Hujjatu’l-abrȃr, fols. 106b-107a,
138b.
10. See Harîrîzâde Kamâluddîn, Tibyȃnu
vasȃili’l-haqȃik, Süleymaniye Library,
İbrahim Efendi, no. 432, III, 226a.
11. Harîrîzȃde,ibid., the page of notes added
between fols. III, 265b-266a.
12. Muhammed Sharîf Huseynî, Hujjatu’zzakirîn, fols. 73b-74a; idem, Tuhfetu’ssȃlikîn, Süleymaniye Library, Reşid
Efendi, no 372, fols. 210a-b.
13. Köstendilî, Mir’ȃtu’l-muvahhidîn,
Süleymaniye Library, Serez, no. 1515,
fols. 107b.-108a.
14. Bakhtiyar Babadjanov, “Une Nouvelle
Source sur les Rituels de la Tarîqa
Yasawiyya: Le Risȃla-yi Zikr-i Sultȃn
al-Ȃrifin”, Journal of the History of
Sufism, 3 (2001), pp.224-227.
15. İmdȃdullah Tahanevî, Ziyȃu’l-qulȗb,
Lucrnow, n.d., pp 15-16.
16. Eugene Schuyer, Turkistan, London
1876, I, 158-161.
17. Musahipzade Celâl, Eski İstanbul
Yaşayışı, İstanbul 1946, p 44
18. Ömer Turgul İnançer, “NakşibendilikZikir Usȗlü ve Musiki”, Dünden
Bugüne İstanbul Ansiklopedisi, İstanbul
1994. VI, 39
