Пир-и муған, қожа ахмет ясауидің «диуани хикметі» және оның иран әдебиетіндегі суфийлік ақындарға әсері
Кілт сөздер:
әдебиет, сопылық, Қожа Ахмет Ясауи, Пир-и Муған, Хафиз, Фаридуддин Аттар, Мәулана Жалаладдин РумиАңдатпа
«Пир-и Муған» — рухани жетекші немесе құпия ілімді меңгерген дана тұлғаны білдіретін маңызды мистикалық әрі әдеби термин. Сопылық дүниетанымда Пир-и Муған — символдық бейне, рухани ұстаз, еркін ойлы мистик әрі екіжүзді тақуалыққа қарсы тұлға ретінде танылады. Ол ізденушіні (саликті) сыртқы көріністерден алыстатып, иләһи махаббаттың ақиқатына, мистикалық экстазға және рухани азаттыққа жетелейді. Тікелей мағынасында Пир-и Муған зороастризм дініндегі абыздар қауымының (муғандардың) жетекшісін білдіреді. Алайда мистикалық әдебиетте бұл ұғым адамды ақиқатқа, құдайлық махаббатқа және дүниелік байланыстардан арылуға бағыттайтын рухани жетекшінің символына айналған.
Бұл мистикалық термин алғаш рет Қожа Ахмет Ясауидің «Диуани Хикмет» шығармасында кездеседі, өйткені оған дейінгі ақындардың еңбектерінде бұл ұғым ұшыраспайды. Дегенмен Хафиз, Мәулана Жалаладдин Руми, Фаридуддин Аттар секілді кейінгі сопы ақындардың поэзиясында «Пир-и Муған» термині әртүрлі мағына мен интерпретацияда жиі қолданылды. Хафиз, Руми және Аттар бұл ұғымды кеңінен пайдаланып, оны көбіне екіжүзді сопы мен жалған тақуаның бейнесіне қарама-қарсы қойды.
Бұл зерттеудің мақсаты — «Диуани Хикметтегі» Пир-и Муған бейнесінің символикалық және мистикалық қырларын талдау, сондай-ақ Қожа Ахмет Ясауиден кейінгі сопы ақындардың поэзиясындағы осы ұғымның семантикалық және концептуалдық ұқсастықтарын анықтау.
Әдебиеттер тізімі
1. Hâfız-ı Şîrâzî, Şemseddin Muhammed. (1931). Divân-ı Hâfız (Yayına hazırlayanlar: Kasım Ganî ve Muhammed Kazvînî). Tahran: Emîr Kebîr Yayınları.
2. Attâr-ı Nîşâbûrî, Ferîdüddin. (2017). Mantıku’t-Tayr (Thk. Muhammed Rıza Şefîî Kedkenî). Tahran: Sohhan Yayınları.
3. Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî. (2011). Mesnevî-i Ma‘nevî (Thk. Reynold A. Nicholson). Tahran: İlmî ve Ferhengî Yayınları.
4. Hoca Ahmed Yesevî. (2011). Divân-ı Hikmet (Çev. ve der. Muhammed Necfî). Tahran: Sûreş Yayınları.
5. Zerrînkûb, Abdülhüseyin. (2014). Serr-i Ney: Mesnevî-i Mevlevî’nin Eleştirel Analizi. Tahran: Emîr Kebîr Yayınları.
6. Muvahhid, Muhammed Ali. (2019). Sûfîler Diyarında. Tahran: Kârnâme Yayınları.
7. Nasr, Seyyid Hüseyin. (2016). İslam›da Bilgi ve Maneviyat (Çev. Ahmed Ârâm). Tahran: İlmî ve Ferhengî Yayınları.
8. Siccâdî, Seyyid Ca‘fer. (2006). Tasavvuf Terimleri Sözlüğü. Tahran: Tâhûrî Yayınları.
9. Yûsufî, Gulâm Hüseyin. (2003). Hâfız Üzerine Denemeler. Tahran: Nîlûfer Yayınları.
10. Fürûzanfer, Bedîüzzaman. (2008). Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî: Hayatı, Düşünceleri ve Eserleri. Tahran: Tahran Üniversitesi Yayınları.
